Biến đổi khí hậu và cà phê: Tây Nguyên đang đối mặt với điều gì?
Nắng nóng kéo dài, mưa trái mùa, nước tưới thiếu hụt: biến đổi khí hậu đã có mặt trong từng vườn cà phê Tây Nguyên. Khoa học nói gì về tác động của khí hậu lên cây cà phê, và nhà vườn có thể làm gì ngay từ hôm nay?
Trong bài này (5)
Mùa khô năm 2024 là một mùa khô khó quên với nhiều nhà vườn Tây Nguyên. Nắng nóng kéo dài, nhiều nơi thiếu nước tưới đúng vào lúc cây cà phê cần nước nhất. Cùng năm đó, giá Robusta trên sàn London liên tục lập kỷ lục mới, một phần vì thị trường lo ngại nguồn cung từ Việt Nam.
Biến đổi khí hậu không còn là chuyện của các hội nghị quốc tế. Nó đã có mặt trong từng vườn cà phê, trong từng mùa hoa và từng vụ thu hoạch. Bài viết này tóm tắt những gì khoa học đã biết về tác động của khí hậu lên cây cà phê, và những việc người trồng có thể làm ngay từ hôm nay.
Cây cà phê nhạy cảm với khí hậu hơn ta nghĩ
Arabica ưa khí hậu mát, nên thường được trồng ở vùng cao như Cầu Đất (Đà Lạt). Robusta lâu nay được xem là loài "khỏe" hơn, chịu nóng tốt hơn, và là cây chủ lực của Tây Nguyên.
Nhưng một nghiên cứu công bố năm 2020 trên tạp chí Global Change Biology đã làm thay đổi cách nhìn đó. Các nhà khoa học phân tích số liệu năng suất 10 năm của 798 nông trại Robusta ở Việt Nam và Indonesia. Kết quả: Robusta cho năng suất tốt nhất khi nhiệt độ trung bình năm dưới 20,5 °C, mát hơn nhiều so với mức 22–30 °C vẫn được cho là lý tưởng. Cứ mỗi 1 °C tăng thêm trên ngưỡng đó, năng suất giảm khoảng 14%.
Ở quy mô toàn cầu, một nghiên cứu năm 2015 trên tạp chí Climatic Change dự báo diện tích đất thích hợp để trồng cà phê có thể giảm khoảng một nửa vào giữa thế kỷ này nếu ngành cà phê không thích ứng. Vùng vĩ độ thấp và độ cao thấp chịu ảnh hưởng nặng nhất, và Brazil cùng Việt Nam, hai nước sản xuất lớn nhất thế giới, đều nằm trong số đó.
Ba thay đổi nhà vườn đang thấy rõ nhất
1. Nóng hơn, mùa khô gắt hơn. Nhiệt độ cao làm cây mất nước nhanh hơn, nhu cầu tưới tăng lên. Trong những năm hạn nặng như 2016 và 2024, nhiều hồ chứa và giếng cạn sớm, chi phí tưới tăng và cây suy yếu.
2. Mưa thất thường. Robusta cần một giai đoạn khô, sau đó đủ nước để ra hoa đồng loạt. Khi mưa đến trái mùa, hoa nở rải rác nhiều đợt, quả chín không đều và vụ thu hoạch kéo dài. Hái được đúng quả chín trở nên khó hơn, và chất lượng hạt cũng khó đồng đều. Mưa lớn vào mùa thu hoạch còn làm việc phơi sấy khó khăn, dễ sinh nấm mốc.
3. Sâu bệnh thay đổi. Thời tiết nóng ẩm thuận lợi cho một số loại sâu bệnh. Các nghiên cứu ở Đông Phi và Indonesia cho thấy mọt đục quả cà phê sinh sản nhanh hơn và xuất hiện ở những vùng cao hơn khi nhiệt độ tăng.
Những việc làm được ngay trong vườn
Tin tốt là nhà vườn không đứng yên. Nhiều cách làm đã được bà con Tây Nguyên áp dụng và chứng minh hiệu quả:
- Trồng cây che bóng và xen canh. Sầu riêng, bơ, mắc ca hay tiêu trồng xen giúp tán cà phê mát hơn và đất giữ ẩm lâu hơn. Vườn cũng có thêm nguồn thu khi giá cà phê xuống.
- Tưới tiết kiệm. Tưới nhỏ giọt hoặc phun mưa tại gốc, tưới đúng thời điểm thay vì tưới tràn. Tủ gốc bằng lá khô hoặc vỏ cà phê để giữ ẩm cho đất.
- Giữ đất khỏe. Bón phân hữu cơ, giữ thảm cỏ hoặc cây phủ đất, hạn chế làm cỏ trắng gốc và chống xói mòn trên đất dốc. Đất giàu hữu cơ giữ nước tốt hơn trong mùa khô.
- Tái canh bằng giống tốt. Thay vườn già cỗi bằng giống ghép năng suất cao do Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI) chọn tạo, như TR4, TR9.
- Ghi chép mùa vụ. Theo dõi lượng nước tưới, phân bón và năng suất từng năm giúp nhà vườn thấy cách nào hiệu quả. Đây cũng là nền tảng để tham gia các chương trình chứng nhận.
Vì sao người mua quốc tế quan tâm?
Các nhà rang xay lớn trên thế giới cần một nguồn cung ổn định trong nhiều năm, và nhiều công ty đã cam kết giảm phát thải trong chuỗi cung ứng của mình. Vì thế, họ ưu tiên những vùng trồng có thực hành canh tác bền vững. Các chứng nhận như 4C và Rainforest Alliance đều có tiêu chí về sử dụng nước, giữ đất và bảo vệ rừng.
Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) đi thêm một bước: cà phê bán vào EU phải chứng minh không được trồng trên đất phá rừng sau ngày 31/12/2020, kèm vị trí của từng vườn. Rừng không chỉ là yêu cầu của người mua. Rừng giữ nước và điều hòa khí hậu cho chính vùng trồng cà phê.
Phước Sơn đồng hành cùng nhà vườn
Phước Sơn làm việc trực tiếp với hơn 5.000 hộ nông dân. Mọi nông hộ cung cấp cà phê cho Phước Sơn đều được định vị GPS, và mọi vườn trên 4 ha đều được đo vẽ ranh giới, do chính đội ngũ hiện trường của công ty thực hiện. Đó là nền tảng để chứng minh nguồn gốc cho người mua, và để cùng bà con theo dõi vườn qua từng mùa vụ.
Qua các buổi hội thảo 4C, Phước Sơn cùng bà con chia sẻ cách canh tác bền vững: dùng nước tiết kiệm, chăm sóc đất, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật an toàn. Khí hậu đang thay đổi, nhưng những vườn cà phê được chăm sóc tốt sẽ đứng vững lâu hơn.
Từ bàn tay người trồng – đến trái tim người thưởng thức. Giữ cho vườn cà phê khỏe trước biến đổi khí hậu là cách giữ cho chặng đường đó còn tiếp tục.
Đang tìm nguồn cà phê nhân?
